ԱշխարհԼուրեր

ԱՄՆ-Թուրքիա հարաբերությունների կնճիռները Կոնգրեսի հետազոտական ծառայության հատուկ զեկույցում

ԱՄՆ-ի հարաբերությունները Թուրքիայի հետ ընթանում են բարդ միջավայրում, որը ներառում է մի քանի երկկողմ, տարածաշրջանային և ներքին թուրքական որոշ նկատառումներ: Վերջին լարվածությունը հարցեր է առաջացրել երկկողմ հարաբերությունների ապագայի վերաբերյալ և հանգեցրել է Թուրքիայի դեմ ԱՄՆ-ի որոշ գործողություններին, այդ թվում՝ պատժամիջոցների և Կոնգրեսի կողմից նոր խոշոր զինատեսակների վաճառքի դեմ ոչ պաշտոնական արգելափակումների։ Այնուամենայնիվ, երկու երկրների պաշտոնյաներն ընդգծում են ԱՄՆ-ի և Թուրքիայի միջև համագործակցության ու Թուրքիայի՝ ՆԱՏՕ-ի անդամ լինելու կարևորությունը։

Այս հարցերին և Թուրքիայի տարածաշրջանային քաղաքականությանն առնչվող թեմաներին անդրադարձ է կատարվել Կոնգրեսի հետազոտական ծառայության օրերս հրապարակած 25 էջանոց զեկույցում (վերլուծաբան-փորձագետներ Ջիմ Զանոտտի և Քլայթոն Թոմաս), որը վերնագրված է որպես «Թուրքիա. նախապատմությունը և ԱՄՆ-ի հետ հարաբերությունները համառոտ»։

Հրապարակված զեկույցում նշվում է, որ շատ դիտորդներ մտահոգություններ են հայտնում Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի ավտորիտար կառավարման վերաբերյալ, ում ամենամեծ մարտահրավերներից մեկը Թուրքիայի տնտեսությունն է. արժութային ճգնաժամը, որն արագացավ 2021 թվականի վերջին, մեծ ներքին մտահոգություն է առաջացրել:

«Քանի որ երկիրը բախվել է զգալի գնաճի հետ, Էրդողանը ճնշում գործադրեց Թուրքիայի կենտրոնական բանկի վրա, որպեսզի նվազեցնի տոկոսադրույքները, ինչը հակասում է սովորական տնտեսական տեսությանը: Դեկտեմբերին նա հայտարարեց այն միջոցների մասին, որոնք ուղղված են ապրելու արժողության վերաբերյալ ներքին մտահոգությունները մեղմելուն, որոնք կարող են հիմնականում նմանակել տոկոսադրույքների բարձրացումը»,- նշվում է զեկույցում և ավելացվում, որ «չնայած Թուրքիայի արժույթը վերադարձրեց դոլարի նկատմամբ կորցրած դիրքի մի մասը, նրա ապագա ֆինանսական կայունությունը մնում է անհասկանալի: Հիմնական ընդդիմադիր քաղաքական գործիչները կոչ են արել արտահերթ ընտրություններ անցկացնել, որպեսզի դուրս բերեն հասարակության աճող դժգոհությունից, և Էրդողանը կարող է ընտրություն նշանակել, եթե դրանում առավելություն տեսնի»:

Բացի այս ամենից, որոշ դիտորդներ վիճում են՝ արդյո՞ք Էրդողանի օրոք կարող են տեղի ունենալ ազատ և արդար ընտրություններ, թե՞ Էրդողանի դժգոհ կողմնակիցներն իրականում կքվեարկեն ընդդիմադիր կուսակցությունների օգտին: Առանձին-առանձին, որոշ աղբյուրներ կասկածի տակ են դրել Էրդողանի առողջական վիճակը:

Անդրադառնալով Ռուսաստանից պաշտպանական հրթիռային համակարգերի գնման աղմկահարույց թեմաներին՝ զեկույցի հեղինակները նշում են, որ «2019 թվականի հուլիսին Թուրքիայի կողմից ռուսական S-400 ցամաք-երկինք պաշտպանության համակարգի ձեռքբերումը զգալի հետևանքներ ունեցավ ԱՄՆ-Թուրքիա հարաբերությունների վրա, ինչը հանգեցրեց նրան, որ Թուրքիան դուրս եկավ F-35 Joint Strike Fighter ծրագրից: 2020 թվականի դեկտեմբերին Թրամփի վարչակազմը պատժամիջոցներ սահմանեց Թուրքիայի պաշտպանական գնումների գործակալության դեմ՝ S-400 գործարքի համար՝ համաձայն պատժամիջոցների միջոցով Ամերիկայի հակառակորդների դեմ պայքարի մասին օրենքի»:

Փորձագետների գնահատմամբ՝ «S-400-ի շուրջ ԱՄՆ-Թուրքիա շարունակվող փակուղին կարող է խոչընդոտել Արևմուտքի կողմից Թուրքիային զինամթերքի խոշոր վաճառքին»: 2021-ի վերջին Թուրքիան պահանջեց ԱՄՆ-ից մի քանի նոր F-16-ներ և արդիականացումներ մյուսների համար։ Կոնգրեսի որոշ անդամներ դեմ են F-16 գործարքներին՝ մասամբ պայմանավորված S-400-ի հետ:

«Եթե Թուրքիան չկարողանա ԱՄՆ-ի հետ համագործակցել իր կործանիչների արդիականացման հարցում, ապա կարող է դիմել Ռուսաստանին կամ այլ այլընտրանքային մատակարարների: Եթե Թուրքիան անցնի ռուսական սպառազինությունների հարթակներ, որոնց կյանքը տևում է մի քանի տասնամյակ, անհասկանալի է, թե ինչպես կարող է պաշտպանական հարցերում սերտորեն ինտեգրված մնալ ՆԱՏՕ-ի հետ»,- եզրակացնում են փորձագետները:

Ըստ զեկույցի, ավանդաբար, Թուրքիան սերտորեն ապավինում է ԱՄՆ-ին և ՆԱՏՕ-ին պաշտպանական համագործակցության համար, եվրոպական երկրներին՝ առևտրի և ներդրումների համար, իսկ Ռուսաստանին և Իրանին՝ էներգիայի ներմուծման համար:

«Թուրքիայի հարակից տարածաշրջանում մի շարք բարդ իրավիճակները՝ ներառյալ Սիրիան, Հունաստանը, Կիպրոսը և Լիբիան, ազդում են նրա հարաբերությունների վրա Միացյալ Նահանգների և այլ կարևոր դերակատարների հետ, քանի որ Թուրքիան ավելի անկախ արտաքին քաղաքականություն է փնտրում»,- ավելացնելով նշվում է զեկույցում, այնուհետև ընդգծվում, որ «բացի S-400-ի գործարքից, վերջին տարիներին Թուրքիա-Ռուսաստան համագործակցությունը որոշ ոլորտներում աճել է։ Այնուամենայնիվ, թուրքական ջանքերը (հատկապես 2020 թվականին)՝ համեմատաբար ցածր գնով հակազդելու Ռուսաստանին հակամարտությունների մի քանի հարթակներում (ներքին արտադրության անօդաչու թռչող սարքերի և սիրիացի վարձկանների օգտագործմամբ), հուշում են, որ Թուրքիա-Ռուսաստան համագործակցությունը ոչ թե համապարփակ, այլ իրավիճակային է»։

Փորձագետների գնահատմամբ՝ Թուրքիայի լարվածությունն Արևելյան Միջերկրական ծովում այնպիսի երկրների հետ, ինչպիսիք են Կիպրոսի Հանրապետությունը և Հունաստանը, բացասաբար են ազդել նրա հարաբերությունների վրա տարածաշրջանի մի շարք երկրների հետ, որոնցից ոմանք արդյունքում սերտացել են միմյանց հետ, ինչպես օրինակ՝ Կիպրոսը, Հունաստանը, Իսրայելը և Եգիպտոսը: Հենց այս համատեքստում էլ որոշ դիտորդներ հանդես են եկել ԱՄՆ-ի կողմից Թուրքիայում ԱՄՆ-ի և ՆԱՏՕ-ի ռազմական ակտիվների տեղադրման այլընտրանքային միջոցների որոնման օգտին: Թուրքիան որոշակի առաջընթաց է գրանցել Մերձավոր Արևելքի որոշ կառավարությունների՝ հատկապես Արաբական Միացյալ Էմիրությունների հետ լարվածությունը մեղմելու հարցում 2021 թվականի վերջին:

«Կոնգրեսի և գործադիր իշխանության գործողությունները Թուրքիայի և նրա մրցակիցների նկատմամբ զենքի վաճառքի, պատժամիջոցների կամ ռազմական բազայի վերաբերյալ կարող են ազդեցություն ունենալ երկկողմ հարաբերությունների, տարածաշրջանում ԱՄՆ քաղաքական-ռազմական տարբերակների և Թուրքիայի ռազմավարական կողմնորոշման և ֆինանսական բարեկեցության վրա»,- եզրակացվում է զեկույցում:

Համեմատական անցկացնելով Էրդողանի վարչապետության տարիների և նախագահության տարիների ռազմավարության ու որդեգրած քաղաքական կուրսերի միջև՝ Կոնգրեսի զեկույցում ասվում է․ «Էրդողանի վարչապետության առաջին տասնամյակի ընթացքում (2003-2012) Թուրքիայի հիմնական մոտեցումը հարակից տարածաշրջաններում (բացառությամբ Թուրքիայի հարավ-արևելքում և հյուսիսային Իրաքում Քրդական Աշխատավորական կուսակցության դեմ երկարատև անվտանգության գործողությունների) քաղաքական և տնտեսական ազդեցություն նախագծելն էր կամ «փափուկ ուժը», որն ապահովվագրված էր դիվանագիտությամբ և ռազմական զսպման ուժով։ Սակայն, երբ Սիրիայում հակամարտությունը սկսվելուն պես Թուրքիայի սահմանների մոտ տարածաշրջանային անկարգություններն ավելացան, Թուրքիայի մոտեցումը կտրուկ փոխվեց նոր ընկալվող սպառնալիքների լույսի ներքո: Սա հատկապես այն դեպքն էր, երբ Էրդողանը (2014-ին նախագահ ընտրվեց) 2015-ին սկսեց սիրաշահել թուրքական ազգայնական ընտրազանգվածին և դրանով ամրապնդեց իշխանությունը 2016-ի հուլիսի հեղաշրջման փորձից հետո»:

Զեկույցում ընդգծվում է, որ այս փոփոխված մոտեցման պայմաններում Թուրքիան այժմ ավելի շատ հենվում է կոշտ ուժերի վրա՝ տարածաշրջանային արդյունքների վրա ազդելու համար։

«Մասնավորապես՝ Թուրքիան կենտրոնացել է հարվածային անօդաչու թռչող սարքերի և պրոքսի ուժերի (հատկապես սիրիացի մարտիկների, ովքեր դեմ են սիրիական կառավարությանը և ունեն եկամտի սահմանափակ աղբյուրներ) օգտագործման համեմատաբար էժան մեթոդի վրա՝ հակամարտությունների թատերաբեմերում՝ ներառյալ հյուսիսային Սիրիայում և Իրաքում, արևմտյան Լիբիայում և Լեռնային Ղարաբաղում: Սրա պատճառը մասամբ այն է, որ անօդաչու թռչող սարքերը և պրոքսի ուժերը սահմանափակում են Թուրքիայի քաղաքական և տնտեսական ռիսկերը, թուրք ղեկավարներն ավելի քիչ կաշկանդվածություն են ցուցաբերում դրանց տեղակայման հարցում և, ինչպես հաղորդվում է, այս միջոցներն արդեն ապացուցել են իրենց արդյունավետությունը այլ դերակատարների ավելի թանկ, բայց քիչ շարժական զրահատեխնիկայի և հակաօդային պաշտպանության համակարգերի դեմ պայքարում (օրինակ՝ Ռուսաստանի աջակցությամբ գործող ուժերի հետ՝ Սիրիայում, Լիբիայում և Լեռնային Ղարաբաղում)»։

Ելենելով վերոնշյալից՝ զեկույցում հարց է առաջադրվում «թե ինչպե՞ս այս ջանքերը կարող են ազդել քաղաքական արդյունքների վրա, մնում է անհասկանալի», այնուհետև ավելացվում է, որ «2021 թվականի դեկտեմբերին Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարար Մևլութ Չավուշօղլուն հայտարարեց Հայաստանի հետ հարաբերությունները կարգավորելու Թուրքիայի մտադրության մասին, որը, ըստ տեղեկությունների, նախագահ Բայդենն առաջարկել է նախագահ Էրդողանին»:

Անդրադառնալով թուրքական ԱԹՍ-ների կամ հարվածային դրոնների վերջին տասնամյակի ընթացքում կրկնապատկման  ու մեծ զինանոնց ստեղծելու քաղաքականությանը՝ զեկույցում նշվում է, որ նրանց հիմնական նպատակը եղել է Թուրքիայի հարավ-արևելքում, Իրաքում և Սիրիայում Քրդական Աշխատավորական կուսակցության կամ դրա հետ կապված զինյալներին հակազդելը, սակայն հետագայում Թուրքիան և նրա դաշնակիցները նաև զինված անօդաչու սարքեր են օգտագործել Սիրիայում, Լիբիայում և Լեռնային Ղարաբաղում այլ դերակատարների դեմ, որոնց արդյունքում էլ հարց է առաջացել դրանց կիրառելիության օրինականության հետ կապված։

«Երբ թուրքական ընկերությունները հավաքել են անօդաչու թռչող սարքերը, նրանք, ըստ երևույթին, որոշ հիմնական բաղադրիչների, այդ թվում՝ շարժիչների, օպտիկական սենսորների և տեսախցիկի համակարգերի համար ապավինել են արևմտյան երկրներին»,- նշվում է զկույցում և ավելացնում, որ երբ 2020 թվականի հոկտեմբերին Լեռնային Ղարաբաղում խոցված Bayraktar TB2-ում հայտնաբերվեց կանադական արտադրության տեսախցիկի համակարգ, Կանադան դադարեցրեց թուրքական անօդաչու սարքերում օգտագործվող մասերի արտահանման թույլտվությունները՝ 2021 թվականի ապրիլին եզրակացնելով, որ դրանց օգտագործումը «համապատասխան չէ Կանադայի արտաքին քաղաքականությանը, ոչ էլ Թուրքիայի կողմից տրված վերջնական օգտագործման երաշխիքներին»: Հաջորդիվ նաև նշվում է, որ 2020 թվականի հոկտեմբերին կանադական մի ընկերություն, որն ավստրիական դուստր ձեռնարկությունն էր և շարժիչներ էր արտադրել Bayraktar TB2-ների համար, հայտարարել էր, որ կդադարեցնի շարժիչների մատակարարումները «այն երկրներ, որոնք դրանք օգտագործվում են անհասկանալի ձևով»։

«Բացի այդ, հայկական աղբյուրները մտահոգություն են հայտնել Bayraktar TB2-ներում ԱՄՆ-ից որոշ բաղադրիչների հնարավոր օգտագործման վերաբերյալ, և Սենատի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նախագահ Մենենդեսն առաջարկել է փոփոխություն կատարել FY2022 Ազգային պաշտպանության լիազորման ակտում, որը կպահանջի զեկույց թուրքական վերջին անօդաչու թռչող սարքերի արտահանման վերաբերյալ և արդյո՞ք դրանք պարունակում են ԱՄՆ ծագման բաղադրիչներ ու խախտում են զենքի արտահանման վերահսկման ԱՄՆ օրենքը»,- ավելացվում է զեկույցում։

Ըստ զեկույցը կազմողների՝ մինչ օրս թուրքական անօդաչու թռչող սարքերի ակնհայտ արդյունավետությունը, օրինակ՝ ռուսական ծագման հակաօդային պաշտպանության համակարգերի ոչնչացման հարցում, կարող է մեծացնել թուրքական պաշտպանական արտահանման համաշխարհային պահանջարկը: Օրինակ, ինչպես  2020 թվականի Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունից հետո, Քաթարը, Ուկրաինան, Լեհաստանը, Մարոկկոն և Եթովպիան հետաքրքրություն կամ ցանկություն հայտնեցին դրա ձեռք բերման համար։

Ավելին

Հարակից նորություններ

Back to top button
Փակել